هیچ محصولی در سبدخرید نیست.
عناصر غذایی برای رشد و نمو گیاهان و میکروارگانیسمها (فاکتورهای مهمی در فعلوانفعالات بیماریهای گیاهی) ضروری هستند. چگونگی تأثیر هر ماده غذایی بر واکنش گیاه به بیماری (چه مثبت و چه منفی) منحصربهفرد است. این پست به طور خلاصه تاثیر عناصر مختلف و تغذیه مواد معدنی بر کنترل انواع مختلف بیماری های گیاهی (قارچی، باکتریایی، ویروسی و خاک زاد) و آفات را بیان می کند.
علاوه بر کربن (C)، هیدروژن (H)و اکسیژن (O)که گیاه آنها را از محیط پیرامون خود و از طریق برگها و ریشه ها جذب مینماید حدود ۱۳ عنصر معدنی دیگر وجود دارند که برای رشد و توسعه گیاه ضروری اند.عناصر غذایی با تاثیر بر روی مقاومت گیاه یا حساسیت آن در برابر پاتوژنها و آفات بر رشد و عملکرد گیاه تاثیر میگذارند.علاوه بر روش های کنترلی آفات و بیماری ها، عناصر غذایی نیز به طرق مختلفی در مقاومت گیاهان نسبت به آفات و بیماری ها اهمیت دارند.
تغذیه یک عامل محیطی است که میتواند به راحتی در سیستمهای کشاورزی کنترل شود که اثرات آن میتواند قابلتوجه باشد.
بیمارگرها از جمله عواملی هستند که از دو طریق باعث ضعف و زوال گیاه می شوند :
بیمارگرها با تغذیه از مواد غذایی موجود در خاک و یا مواد غذایی شیره گیاهی باعث کاهش دسترسی گیاه به مواد غذایی و کمبود این مواد در گیاه میشوند.
بیمارگرها با تغذیه از بافتهای گیاهی میتوانند توانایی گیاه برای جذب مواد غذایی و همچنین غذاسازی را کاهش دهند.
بیمارگرها علاوه بر تولید مواد سمی و ایجاد مسمومیت در گیاه با روشهای بالا میتوانند باعث ایجاد ضعف و زوال گیاه شوند.
گیاهان علاوه بر سه عنصری که از طریق آب و هوا بدست میآورند نیاز ضروری به ۱۳ عنصر نیتروژن، فسفر، پتاسیم، کلسیم، گوگرد، منیزیم، آهن، روی، بر، منگنز، مس، مولیبدن، کلر و یک عنصر بسیار تاثیر گذار در مبارزه با آفات به نام سیلیس دارند.
با مصرف متعادل کود و تامین عناصر غذایی (ریزمغذی و درشت مغذی) میتوان به گیاهان استحکام بخشیده و علاوه بر کنترل بیماریها مقاومت گیاهان را در برابر آفات نیز افزایش داد.
عناصر غذایی از دو طریق روی مکانیسم مقاومت اولیه تاثیر گذار می باشد:
ایجاد موانع مکانیکی ، که از طریق تشکیل دادن دیواره سلولی ضخیم تر ممکن می شود.
ساخت ترکیبات دفاعی طبیعی، از جمله فیتوآلکسینها، آنتی اکسیدانها و فلاونوئیدها که گیاه را در برابر بیمارگرها حفاظت می کنند.
نکات مهم:
در صورت تغذیه با روش محلولپاشی بر خلاف تغذیه از مسیر ریشه گیاهان، اثرات آن به سرعت ظاهر میشود و در زمان رشد سریع گیاه یا گلدهی و یا در هنگام رشد میوه که سرعت ریشه برای جذب حجم زیاد مواد غذایی مورد نیاز کافی نیست میتوان از محلول پاشی کمک گرفت. به علاوه در این روش مواد غذایی مستقیما و با سرعت بیشتری در اختیار برگ قرار میگیرند.
هرچه شیره گیاهی دارای عدد بریکس (نسبت مواد جامد موجود در محلول به خود محلول) بزرگتری باشد و در واقع شیره گیاهی غلیظ تر باشد برای حشرات نامطلوب تر است و کمتر از آن تغذیه خواهند کرد.
زمانی که دیواره سلولی نازک و ضعیف میشود مواد درون سلول به آپوپلاست ( فضای برون سلولی ) نشت میکنند و در نتیجه محیط مناسبی برای جوانه زنی و رشد اسپورهای قارچ فراهم میشود. تغذیه مناسب با مواد معدنی میتواند با تقویت دیواره سلولی به طور مستقیم از خروج مواد داخل سلول به محیط آپوپلاست جلوگیری کند. به عنوان مثال پتاسیم (K)، کلسیم (Ca)و بور (B)باعث تجمع کربوهیدرات و اسید آمینه در دیواره سلولی میشود و با تقویت دیواره سلولی مقاومت گیاه نیز در برابر عوامل بیمارگر افزایش می یابد.
نیتروژن (N)یکی از اجزاء اصلی تشکیل دهنده اسیدهای آمینه است و نقش ویژه ای در ساخت پروتئین در دیواره سلولی دارد. از سوی دیگر میزان نیتروژن بیش از حد باعث نازک شدن دیواره سلولی شده و خروج ترکیبات درون سلول را در پی خواهد داشت. در واقع در مورد نیتروژن حفظ یک تعادل مناسب ضروری است و کمبود یا بیشبود آن باعث کاهش مقاومت گیاه در برابر حملات قارچها خواهد شد.
قارچها پس از استقرار بر روی گیاه با تولید برخی آنزیم ها میتوانند بافت های گیاهی را تجزیه کنند که با استفاده از کلسیم میتوان جلوی این کار را گرفت یا حداقل شدت آن را کاهش داد. در هنگام تجزیه بافت گیاهی به وسیله آنزیمهای تولید شده توسط قارچ، مشکل کمبود پتاسیم هم برای گیاه به وجود می آید که باید با مصرف پتاسیم از آسیبهای بعدی جلوگیری نمود.
استفاده مناسب از مواد معدنی در تغذیه گیاه میتواند باعث ایجاد موانع مکانیکی در بافت گیاه شده و از این طریق از گیاه در برابر آسیبهای خارجی دفاع کند، به عنوان مثال تجمع سیلیس (Si) در برگ های مسن گیاه به صورت یک محافظ فیزیکی در برابر نفوذ قارچها و آفات عمل میکند.
گیاهان همیشه در معرض تنش هایی مثل خشکی، شوری، حمله آفات یا عوامل بیماریزا و … هستند. زمانی که عوامل بیماریزا مثل قارچها به گیاه حمله میکنند به طور مستقیم یا غیر مستقیم در سیستم انتقال الکترون اختلال ایجاد کرده و باعث تولید رادیکال های آزاد اکسیژن و همچنین پراکسید هیدروژن در گیاه می شوند.
رادیکالهای آزاد به شدت سمی هستند و به سرعت با مولکولهایی نظیر اسیدهای نوکلئیک، پروتیئین ها و… واکنش میدهند و به شدت به بافتهای گیاه صدمه میزنند. برای کاهش صدمات رادیکالهای آزاد باید با استفاده از عناصر غذایی مختلف تولید نهایی این رادیکال های آزاد را کاهش داد.
بیماریهای باکتریایی به سه دسته کلی تقسیم میشوند.
لکه برگی ها
بیماری های آوندی
پوسیدگی های نرم
گیاهان برای مقاومت در برابر بیماریهای باکتریایی نیز به تغذیه مناسب نیاز دارند و تغذیه گیاهی به همان روش که مقاومت گیاهان را در برابر بیماریهای قارچی افزایش میدهد میتواند در مقابل باکتریها نیز موثر باشد. پتاسیم و کلسیم در ایجاد یک سد مقاومتی موثر در برابر بیمارگرها نقش ویژه ای دارند و زمانی که گیاه با کمبود پتاسیم و کلسیم مواجه میشود، حساسیت بیشتری در برابر حملات باکتریها از خود نشان میدهد.
همچنین باکتریها برای تخریب سلول و انتشار در بافت گیاه نیاز به تولید آنزیمهای تجزیه کننده پکتین (ماده اصلی ساختمان سلول) دارند، برخی از عناصر غذایی تولید این آنزیمهای پکتولیتیک را کاهش میدهند و در نتیجه از انتشار باکتریها جلوگیری میکنند.
گر چه نقش عناصر غذایی در مقابله با ویروسها محدود است اما میتوان به این نکته اشاره کرد که به خاطر نقش گسترده حشراتی مثل شته ها در گسترش بیماریهای ویروسی، با تغذیه مناسب و جلوگیری از ایجاد تنش در گیاهان میتوان هجوم حشرات را کاهش داده و در نتیجه به طور غیر مستقیم با گسترش بیماریهای ویروسی نیز مقابله نمود.
آفات
آفات ارگانیسم هایی از جمله حشرات، کنه ها و نماتد ها هستند که به گیاهان خسارت وارد میکنند. برخی آفات انتقال دهنده بیماریها در بین گیاهان نیز هستند. بر خلاف بیمارگرهای قارچی و باکتریایی، در حملات آفات رنگ گیاهان هدف نیز از فاکتورهای تعیین کننده است. کمبود عناصر غذایی در گیاهان باعث رنگ پریدگی سطح برگ شده و باعث جلب توجه بیشتر آفات میشود. به عنوان مثال پسیل به برگهایی که رنگ زرد از خود منعکس میکنند تمایل بیشتری دارد.
گیاه در برابر آفات ۳ نوع دفاع اولیه دارد که شامل:
ویژگی های فیزیکی سطحی، رنگ و پرزهای سطحی برگ
سدهای مکانیکی، کریستالهای سیلیکون، چوبی شدن
شیمیایی و بیو شیمیایی شامل جذب کننده ها، دور کننده ها و سموم
تغذیه گیاهی روی هر سه نوع سیستم دفاعی تاثیر گذار می باشد.
تغذیه گیاهی پایه اولیه در استراتژی مدیریت تلفیقی میباشد. تجارب و مطالعات گسترده ای که در کشور وجود دارد نشان داده است که تغذیه گیاه با ترکیبات سیلیسیمی میزان خسارت زایی آفات خصوصا آفات مکنده را به طرز بسیار چشمگیری در گیاهان مختلف زراعی و باغی کاهش میدهد.
به عنوان مثال در یک مطالعه که بر روی درختان پسته انجام گرفته نشان داده شده که میزان آلودگی درختان پسته تغذیه شده با سیلیسیم به پسیل پسته به میزان ۸۰ درصد کمتر از درختان شاهد بود. و یا اینکه تغذیه پتاسیمی منجر به افزایش فشار شیره نباتی و از بین بردن لارو پوستخوارهای درختان میوه در درختان مبتلا گردیده است.
تغذیه گیاهی در مقابله با استرس های زنده و غیر زنده مباحثی بسیار پیچیده و چند جانبه است که به تازگی مورد علاقه محققین در کشور به صورت گسترده تر از گذشته قرار گرفته است. آنچه که بیش از همه چیز واضح است آن است که در شرایط کشاورزی پر استرس امروز ایران زمین، محدودیت استفاده از سموم دفع آفات نباتی، کمبود شدید منابع آبی، مهمترین و آسانترین و سریعترین روش افزایش در آمد در بخش کشاورزی، بهبود تغذیه گیاهی و متعادل نمودن آن با استفاده از نهاده های کار آمد و سازگار با شرایط امروزی کشت در ایران زمین است.
