بیماری شانکر باکتریایی چیست | علائم | روش های درمان

بیماری شانکر باکتریایی درختان میوه هسته دار از مناطق مختلف کشور در انواع درختان هستهدار از جمله آلو، بادام، زردآلو، هلو ،گیالس و… گزارش شده است. اين بيماری باعث كاهش كميت و كيفيت محصول و مرگ درختان هسته دار میگردد. معمولا درختان جوان و درختانی که تحت شرایط نامطلوب رشد می کنند نسبت به درختان مسن و درختانی که در شرایط بهینه رشد میکنند، به این بیماری حساستر هستند.

این بیماری عمدتاً توسط باکتری‌های مختلفی ایجاد شده و بسته به گونه میزبان و شرایط محیطی، شدت و گستره شیوع آن متفاوت است. در این مقاله، به بررسی انواع شانکر باکتریایی، علائم، روش‌های پیشگیری و کنترل، و زمان‌های بروز آن پرداخته خواهد شد.

باتوجه به مشاهدات کارشناسان شرکت آلتین:

در استان اصفهان علائمی مانند بروز شانكر (زخم) و ترشح صمغ دیده می شود که باعث زوال درخت شده و بتدریج با پیشرفت بیماری نهایتا منجر به خشک شدن درختان هسته دار می گردد. همچنین در برخی باغها، در ابتدای فصل رشد، جوانه ها پس از باز شدن خشک میشوند و مقداری صمغ در محل آنها ترشح می شود.

انواع بیماری شانکر باکتریایی:

۱. شانکر باکتریایی درختان میوه‌دار

الف) شانکر باکتریایی در درختان هسته‌دار (هلو، گیلاس، زردآلو، آلو و گوجه‌سبز)

? عامل بیماری: Pseudomonas syringae pv. syringae
? ویژگی‌ها:

• باکتری عامل بیماری در پوست بافتهای بیمار در حاشیه شانکرها، در جوانههای به ظاهر سالم و یا در سیستم آوندی گیاه زمستان گذرانی میکند. شیوع بیماری اغلب با دوره طوالنی سرما و هوای مرطوب توام با سرمازدگی دیر رس بهاره همراه است. در بهار بخصوص در شرایط سرد و مرطوب باکتری تکثیر شده و از محلهای زمستان گذرانی خارج و از طریق باد و باران در باغ پراکنده میشود. باکتری ً ها عمدتا از طریق زخمهای هرس و نواحی آسیب دیده از سرمازدگی در پاییز و زمستان و همچنین در زمان ریزش برگها در پاییز زمانی که زخمهای محل ریزش برگها تازه هستند وارد گیاه میشوند. پس از عفونت، باکتری تکثیر شده و اگر به جوانههای جانبی برسد باعث مرگ جوانه میشود. شانکرها بتدریج در محل جوانه های آلوده ایجاد میشوند. شانکرها در زمستان گسترش کمی داشته اما دوباره در بهار با فعالیت باکتری گسترش یافته و شانکرهای ایجاد شده نرم و اسفنجی همراه با ترشح صمغ هستند.
• اغلب در شرایط سرد و مرطوب شیوع پیدا می‌کند و زخم‌های آن در بهار و پاییز بیشتر نمایان می‌شود.
• باکتری از طریق زخم‌های طبیعی (ناشی از سرما، حشرات یا هرس) وارد گیاه می‌شود.
• شاخه‌های آلوده ممکن است دچار پژمردگی و سرخشکیدگی شوند.
• این نوع شانکر نسبت به بقیه شانکرها شایع تر است.

ب) شانکر باکتریایی در درختان دانه‌دار (سیب و گلابی)

? عامل بیماری: Erwinia amylovora (باکتری عامل بیماری آتشک)
? ویژگی‌ها:

• این بیماری درختان سیب، گلابی و به را درگیر می‌کند و یکی از خطرناک‌ترین بیماری‌های درختان دانه‌دار محسوب می‌شود.
• باعث ایجاد شانکرهای تیره‌رنگ روی شاخه‌ها، خشکیدگی برگ‌ها و تولید ترشحات باکتریایی می‌شود.
• بیماری معمولاً در بهار پس از گلدهی فعال می‌شود و می‌تواند به سرعت از طریق حشرات، باد و باران گسترش یابد.

ج) شانکر باکتریایی در مرکبات (پرتقال، لیمو، نارنگی و گریپ‌فروت)

? عامل بیماری: Xanthomonas citri
? ویژگی‌ها:

• موجب ایجاد زخم‌های آبدار و نکروزه روی ساقه و شاخه‌ها شده و ممکن است باعث ریزش زودهنگام برگ‌ها و میوه‌ها شود.
• انتشار این بیماری عمدتاً از طریق باران‌های شدید و باد صورت می‌گیرد.
• بافت‌های آلوده ممکن است حالتی ترک‌خورده پیدا کنند و درخت را ضعیف کنند.

۲. شانکر باکتریایی در درختان غیرمیوه‌ای

الف) شانکر سپتوریایی درختان صنوبر و بید

? عامل بیماری: Xanthomonas populi
? ویژگی‌ها:

• بیماری مخصوص درختان صنوبر و بید است و باعث ایجاد زخم‌های نکروزه (سیاه‌شده) روی تنه و شاخه‌ها می‌شود.
• این بیماری به‌ویژه در نهالستان‌ها و مناطق مرطوب گسترش می‌یابد.

ب) شانکر باکتریایی در اکالیپتوس

? عامل بیماری: Xanthomonas axonopodis
? ویژگی‌ها:

• بیماری باعث ایجاد ترک‌های عمیق در پوست درخت می‌شود که به‌مرور زمان به نواحی بزرگ‌تری گسترش می‌یابد.
• صمغ‌ریزی از محل زخم‌ها از نشانه‌های اصلی این بیماری است.

ج) شانکر باکتریایی در گردو

? عامل بیماری: Xanthomonas arboricola pv. juglandis
? ویژگی‌ها:

• این بیماری موجب زخم‌های نکروزه روی شاخه‌ها و برگ‌های گردو شده و در شرایط مرطوب شدت بیشتری می‌یابد.
• آلودگی از طریق باران، حشرات و ابزارهای هرس منتقل می‌شود.

د) شانکر باکتریایی در درختان بلوط

? عامل بیماری: Brenneria quercina
? ویژگی‌ها:

• موجب ایجاد ترک‌های عمیق و زخم‌های ترشح‌کننده صمغ روی تنه درختان بلوط می‌شود.
• این بیماری بیشتر در جنگل‌ها و درختان مسن مشاهده می‌شود.

۳. شانکر باکتریایی در درختان جنگلی و زینتی

برخی از درختان زینتی مانند افرا، نارون، بید، کاج و سرو نیز ممکن است به انواع مختلف شانکر باکتریایی مبتلا شوند. این بیماری در درختان جنگلی و زینتی اغلب باعث زخم‌های باز و ترشح شیره از ناحیه آلوده می‌شود که در نهایت به ضعف و کاهش رشد درخت منجر می‌شود.

علائم (خسارت) بیماری شانکر باکتریایی:

علائم شانکر باکتریایی درختان به عوامل متعددی از جمله گونه میزبان، شرایط محیطی و نوع عامل بیماری‌زا بستگی دارد. برخی از علائم رایج شامل:

1. ایجاد زخم‌های فرو رفته و ترک‌خورده روی تنه و شاخه‌ها
2. ترشح صمغ از ناحیه آلوده
3. بوی ترشیدگی
4. رگه‌های قهوه‌ای زیر پوست درخت
5. تیره شدن و فرورفتگی در قسمت‌های آلوده
6. پژمردگی برگ‌ها و سرخشکیدگی شاخه‌ها
7. کاهش رشد درخت و ضعف کلی
8. تغییر رنگ پوست تنه درخت

زمان بروز شانکر باکتریایی:

شانکر باکتریایی اغلب در فصول سرد و مرطوب (پاییز و زمستان) شدت می‌یابد، اما علائم آن ممکن است در بهار و تابستان نیز ظاهر شود. با شروعِ رشدِ درخت در بهار، اجتماع باکتری ها کم شده و لایه‌ی پینه‌ای در کنار لبه‌ی شانکر تشکیل می‌شود. این باکتری‌ها، فصل سرد سال را در شانکرهای فعال، در جوانه‌های آلوده و روی سطح درختان و علف‌های هرز آلوده و سلامت، می گذرانند.

عوامل موثر بر ایجاد و انتشار شانکر در درختان:

شانکر باکتریایی درختان تحت تأثیر عوامل مختلفی ایجاد و گسترش می‌یابد. این عوامل را می‌توان به سه دسته اصلی تقسیم کرد: عوامل محیطی، عوامل فیزیولوژیکی درخت، و عوامل انسانی. در ادامه به بررسی این عوامل پرداخته می‌شود:

۱. عوامل محیطی

? رطوبت بالا و بارندگی شدید:

• رطوبت بالا و بارندگی‌های مداوم شرایط ایده‌آلی برای رشد و تکثیر باکتری‌ها فراهم می‌کند.
• باران می‌تواند باکتری‌های عامل شانکر را از زخم‌های آلوده به سایر بخش‌های درخت یا درختان مجاور منتقل کند.

? دما و شرایط آب‌وهوایی:

• دمای پایین و یخبندان در زمستان موجب ایجاد ترک‌های روی تنه و شاخه‌های درخت می‌شود که راه ورود باکتری را فراهم می‌کند.
• دمای بالا در بهار و تابستان می‌تواند فعالیت باکتری‌ها را افزایش دهد و منجر به توسعه سریع بیماری شود.

? باد و طوفان:

• باد می‌تواند باکتری‌ها را از یک درخت به درختان دیگر منتقل کند.
• طوفان و بادهای شدید باعث شکستن شاخه‌ها و ایجاد زخم‌های باز می‌شود که درگاه ورود باکتری‌ها است.

? خاک نامناسب و زهکشی ضعیف:

• خاک‌های غرقابی و دارای زهکشی نامناسب باعث ضعیف شدن درخت و افزایش حساسیت آن به بیماری می‌شود.
• کمبود مواد مغذی در خاک نیز می‌تواند سیستم ایمنی گیاه را کاهش دهد.

۲. عوامل فیزیولوژیکی درخت

? وجود زخم‌ها و آسیب‌های فیزیکی:

• شانکر باکتریایی اغلب از طریق زخم‌های ایجادشده روی تنه و شاخه‌ها وارد گیاه می‌شود.
• زخم‌ها می‌توانند ناشی از هرس نامناسب، حمله حشرات، ترک‌های ناشی از سرما، و یا تنش‌های مکانیکی باشند.

? ضعف عمومی درخت:

• درختانی که تحت تنش‌های محیطی مانند خشکی، کمبود مواد مغذی، یا آلودگی‌های دیگر قرار دارند، بیشتر در معرض ابتلا به شانکر هستند.
• درختان مسن یا بیمار مقاومت کمتری در برابر حمله باکتری‌ها دارند.

? حساسیت ژنتیکی درخت:

• برخی از گونه‌ها و ارقام درختان نسبت به شانکر باکتریایی حساس‌تر هستند.
• استفاده از ارقام مقاوم می‌تواند به کاهش شیوع بیماری کمک کند.

? pH نادرست خاک

۳. عوامل انسانی

? هرس غیراصولی و انتقال آلودگی:

• هرس در زمان‌های نامناسب (مثلاً در فصل‌های مرطوب) می‌تواند موجب گسترش بیماری شود.
• استفاده از ابزارهای هرس آلوده باعث انتقال باکتری از یک درخت به درخت دیگر می‌شود.

? استفاده از نهال‌های آلوده:

• کاشت نهال‌های آلوده یا دارای زخم‌های اولیه می‌تواند منبع اولیه بیماری در باغ باشد.
• خرید نهال‌های سالم و گواهی‌شده از مراکز معتبر بسیار مهم است.

? آبیاری نامناسب:

• آبیاری بیش از حد یا پاشیدن مستقیم آب روی تنه و شاخه‌ها می‌تواند شرایط را برای رشد باکتری‌ها مساعد کند.
• استفاده از روش‌های آبیاری قطره‌ای باعث کاهش رطوبت بیش از حد روی سطح درخت می‌شود و خطر آلودگی را کاهش می‌دهد.

? عدم رعایت بهداشت باغ:

• باقی ماندن بقایای آلوده (مانند شاخه‌های خشک‌شده و برگ‌های آلوده) در باغ می‌تواند منبع اصلی انتشار بیماری در فصل‌های بعدی باشد.
• حذف و سوزاندن شاخه‌های آلوده یکی از راه‌های کنترل بیماری است.

? ماشین‌های چمن‌زنی

4. عوامل غیر انسانی

? حشرات:

• حشرات خودشون به خودی خود باعث انتقال بیماری های گیاهی می شوند، به طوری که حین تغذیه از یک گیاه (میزبان) یا تولید مثل و یا گرده افشانی و… و رفتن به گیاه دیگر باعث انتقال این بیماری به گیاه جدید می شوند.

? زخم در اثر آسیب ناشی از علف‌خواران:

• متاسفانه تعدادی از کشاورزان اقدام به چرای دام در باغ خود می کنند که در اثر اصابت حیوانات با تنه درختان باعث ایجاد زخم و در نتیجه ایجاد این بیماری می شود.

روش‌های پیشگیری و کنترل شانکر باکتریایی درختان

۱. مدیریت زراعی

بطور کلی عوامل خسارت زا از جمله بیماری شانکر باکتریایی درختان هسته دار در درختانی که ضعیف هستند خسارت گسترده و شدیدتری ایجاد می نماید. بنابراین مشاوره با کارشناسان آلتین و اعمال مدیریت صحیح در خصوص تغذیه مناسب و کوددهی و… بسیار حائز اهمیت است.

✅ انتخاب نهال سالم و مقاوم:

• برای جلوگیری از ورود بیماری به باغ، باید از نهال‌های سالم و گواهی‌شده استفاده کرد.
• برخی از ارقام درختان میوه و جنگلی مقاومت بیشتری در برابر شانکر دارند.
• بنابراین امکان بروز آلودگی در نهالستان هایی که اصول لازم در زمینه تهیه نهال سالم در آنها رعایت نمی شود وجود دارد. براین اساس به منظور تهیه نهال سالم خرید نهال از مراکز دارای گواهی معتبر و برچسب انجام شود. ضروری است اکیدا از خرید نهال فاقد برچسب از تولیدکنندگان متفرقه و توزیع کنندگان نامعتبر در کنار خیابان ها خودداری شود.

✅ پیوند زدن با پایه‌های مقاوم:

• درختانی که روی پایه‌های مقاوم پیوند زده می‌شوند، کمتر به بیماری دچار می‌شوند.

✅ بهبود شرایط رشد درختان:

• تأمین مواد مغذی مناسب با استفاده از کودهای متعادل (مانند کودهای فسفره، پتاسه و نیتروژنی)
• بهبود زهکشی خاک و جلوگیری از غرقابی شدن ریشه‌ها
• جلوگیری از تنش‌های محیطی مانند خشکی و سرما که باعث ضعف درختان و حساسیت بیشتر به بیماری می‌شود.
• قبل از کاشت درختان، خاک را از نظر pH و سایر خصوصیات فیزیکی، بررسی و اصلاح نمایید.

✅ کنترل آبیاری:

• آبیاری بیش از حد می‌تواند رطوبت محیط را افزایش داده و رشد باکتری‌ها را تسهیل کند.
• بهتر است از روش آبیاری قطره‌ای استفاده شود تا از تماس مستقیم آب با تنه و شاخه‌ها جلوگیری شود.

✅ هرس صحیح و اصولی:

• هرس باید در اواخر زمستان یا اوایل بهار، زمانی که خطر انتشار بیماری کم است، انجام شود.
• اجتناب از هرس در شرایط مرطوب، زیرا زخم‌های تازه در این شرایط مستعد آلودگی هستند.
• ضدعفونی کردن ابزارهای هرس با محلول‌های ضدباکتریایی (مانند الکل ۷۰٪ یا هیپوکلریت سدیم) پس از هر بار استفاده.
• اگر شما هم جز اون دسته از باغدارانی هستید که علاقه به یادگیری هرس اصولی درختان هستید مقاله هرس آلتین را حتما مطالعه کنید.
• در ادامه مقاله نکات بهداشتی و ایمنی هرس درختان میوه هم مطالعه بفرمایید.

۲. اقدامات بهداشتی در باغ

✅ حذف شاخه‌ها و قسمت‌های آلوده:

• شاخه‌های آلوده باید در فصل خواب درخت حذف و سوزانده شوند تا از انتشار بیشتر بیماری جلوگیری شود.
• هرگز بقایای آلوده را در باغ رها نکنید، زیرا می‌توانند به عنوان منبع آلودگی برای سال بعد عمل کنند.

✅ تراشیدن زخمهای روی تنه:

• تراشیدن زخم های موجودروی تنه و شاخه های قطور که زیرمحل ترشح صمغ قرار داردبا چاقوی پیوند تمیز وضدعفونی شده انجام شود. تراشیدن زخم ها تا رسیدن به بافت سالم و برداشته شدن تمام بافت های قهوه ای و بیمار ادامه یابد.

✅ ضدعفونی زخم‌های درختان:

• در مرحله اول قسمت ‌های هرس‌ شده‌ درخت را بلافاصله با چسب باغبانی، محافظ تنه و با سموم قارچکش مخلوط و بپوشانید تا از ورود باکتری به محل زخم پیشگیری گردد.
• پس از هرس یا هرگونه آسیب به درخت، محل زخم‌ها باید با خمیر محافظتی یا قارچ‌کش‌های حاوی مس (مانند بردوفیکس) پوشانده شود.
• می‌توان از ترکیبات بیولوژیک مانند باکتری‌های مفید برای بهبود زخم‌ها استفاده کرد.
• جهت دریافت بهترین سموم قارچکش و… برای جلوگیری از این نوع بیماری با کارشناسان شرکت آلتین در تماس باشید.

✅ کنترل حشرات ناقل بیماری:

• برخی از حشرات مانند شته‌ها، زنجرک‌ها و سوسک‌های پوست‌خوار می‌توانند باکتری را از درختی به درخت دیگر منتقل کنند.
• استفاده از روش‌های کنترل بیولوژیک یا شیمیایی برای کاهش جمعیت این حشرات ضروری است.

✅ رعایت فاصله کاشت مناسب:

• کاشت درختان با فاصله مناسب از یکدیگر باعث بهبود تهویه هوا شده و از ایجاد شرایط مرطوب که برای رشد باکتری مناسب است، جلوگیری می‌کند.

۳. کنترل شیمیایی

✅ استفاده از ترکیبات مسی (بردوفیکس، اکسی کلرور مس):

• محلول‌پاشی با ترکیبات مسی در اوایل پاییز و اواخر زمستان باعث کاهش بار باکتریایی روی درختان می‌شود.
• بهتر است این سموم قبل از شروع بارندگی‌ها استفاده شوند تا از شسته شدن آن‌ها جلوگیری شود.

✅ استفاده از آنتی‌بیوتیک‌های گیاهی (مانند استرپتومایسین):

• در برخی موارد شدید، می‌توان از آنتی‌بیوتیک‌های خاص برای کنترل بیماری استفاده کرد، اما این روش باید تحت نظر متخصص انجام شود.
• مصرف زیاد آنتی‌بیوتیک‌ها ممکن است منجر به مقاومت باکتری‌ها شود، بنابراین باید با احتیاط استفاده شوند.

✅ قارچ‌کش‌های مناسب:

• برخی از قارچ‌کش‌ها که دارای خاصیت ضدباکتریایی نیز هستند، می‌توانند در کنترل بیماری مؤثر باشند.
• البته که سمپاشی درختان در زمستان فقط مختص کنترل بیماری های گیاهی نیست و شامل سموم دیگر و مراحل بیشتر نیز می باشد برای اطلاع از اقدامات کامل سمپاشی درختان در زمستان اینجا کلیک کنید.

✅ سمپاشی:

• ضروری است درختان هسته دار در دو نوبت یکی در پاییز بعد از ریختن برگ ها و دیگری بسته به شرایط محیطی در زمستان و یا بهار قبل از تورم جوانه ها محلول پاشی شوند.

۴. کنترل بیولوژیک

✅ استفاده از باکتری‌های مفید:

• برخی از باکتری‌های سودمند مانند Bacillus subtilis و Pseudomonas fluorescens می‌توانند به کاهش جمعیت باکتری‌های بیماری‌زا کمک کنند.
• این میکروارگانیسم‌ها از طریق رقابت با باکتری‌های مضر، از رشد و تکثیر آن‌ها جلوگیری می‌کنند.

✅ قارچ‌های مفید:

• برخی از قارچ‌ها مانند Trichoderma قادرند با رشد روی سطح زخم‌های درخت، از ورود باکتری‌های بیماری‌زا جلوگیری کنند.